Phong Thủy: Khoa Học Hay Mê Tín? Góc Nhìn Từ Tâm Lý Học Hiện Đại

Bạn đã bao giờ tự hỏi rằng. Giữa thời đại mà cái gì cũng cần số liệu, cần bằng chứng, thì chẳng hiểu sao người ta vẫn cứ hỏi nhau trước khi mua nhà. "Hướng này có hợp phong thủy không?" Nghe thì cũng có vẻ hơi lạ thật, một câu hỏi tưởng chừng như thuộc về thời ông bà mà vẫn còn nguyên trong đầu người trẻ bây giờ. Vậy thì cái được gọi là phong thủy đó, liệu chỉ là sự mê tín còn sót lại từ ngày xưa, hay bên trong nó lại ẩn chứa những kinh nghiệm cổ xưa mà mình chưa thật sự hiểu.

Một bên là những gì khoa học hiện đại đã thật sự đo đếm được, thí nghiệm được, chứng minh được bằng số liệu rõ ràng, còn bên kia lại là những niềm tin đã truyền từ đời này qua đời khác, cứ thế mà tồn tại âm thầm trong đời sống, lâu đến mức những người đang làm theo cũng chẳng còn nhớ rõ lý do vì sao phải làm, vậy thì đâu mới thật sự là thứ đáng để tin cậy?

Có một lý thuyết trong tâm lý học môi trường tên là Prospect-Refuge, nói nôm na thì lý thuyết này giải thích tại sao con người mình lại cảm thấy thoải mái và an toàn ở một số vị trí hơn những vị trí khác. Người đưa ra lý thuyết này là nhà địa lý học người Anh, Jay Appleton, trong cuốn sách xuất bản năm 1975. Ông quan sát thấy con người luôn có xu hướng chọn vị trí vừa nhìn bao quát được xung quanh, vừa có một điểm tựa vững chắc sau lưng, mà theo ông, lý do nằm ở bản năng sinh tồn còn sót lại từ thời tổ tiên loài người còn phải canh chừng thú dữ ngoài tự nhiên.

Cứ thử tưởng tượng bạn đang ở thời còn ăn lông ở lỗ, khi tổ tiên loài người sống giữa thiên nhiên hoang dã, thì việc chọn một chỗ trú chân không đơn giản là thích hay không thích, mà là chuyện sống còn thật sự. Đứng giữa đồng trống thì nhìn được xa, biết trước nguy hiểm từ đâu tới, nhưng lưng lại hở toang, thú dữ có thể tấn công bất cứ lúc nào mà không kịp phản ứng. Còn nếu chui sâu vào hang, vào bụi rậm để ẩn nấp thì lại mất luôn khả năng quan sát, chẳng biết nguy hiểm đang rình rập ngay sau lưng hay không. Nên cái vị trí lý tưởng nhất, vừa nhìn ra được phía trước, vừa có vách đá, có gốc cây chắn sau lưng, đây chính là lựa chọn giúp con người sống sót qua hàng ngàn năm tiến hóa. Và theo Jay Appleton, cái bản năng chọn vị trí như vậy nó không hề mất đi khi con người rời khỏi hang động, mà vẫn âm thầm nằm trong đầu mình cho tới bây giờ, chỉ là chuyển từ việc tránh thú dữ sang việc chọn hướng ngồi, chọn góc bàn làm việc, chọn hướng kê giường mà thôi

Nghe quen không? Đây gần như chính là nguyên tắc chọn hướng ngồi, hướng bàn làm việc, hướng giường ngủ mà phong thủy phương Đông đã nói từ hàng ngàn năm trước, chỉ là ông bà mình gọi nó bằng một cái tên khác thôi

Năm 1984, giáo sư Roger Ulrich công bố một nghiên cứu trên tạp chí Science, ông theo dõi bệnh nhân sau phẫu thuật túi mật tại một bệnh viện ở Pennsylvania, và phát hiện ra một điều khá bất ngờ, bệnh nhân nằm phòng có cửa sổ nhìn ra cây xanh thì hồi phục nhanh hơn hẳn, cần ít thuốc giảm đau hơn, ít biến chứng hơn so với nhóm nằm phòng chỉ nhìn ra một bức tường gạch. Đây chính là gốc rễ khoa học rất vững cho nguyên tắc phong thủy về ánh sáng, cây xanh, và luồng khí trong nhà, thứ mà nhiều người vẫn nghĩ chỉ là chuyện tâm linh.”

Nhưng Phương Đông không phải là nơi duy nhất có hệ thống này , ở Ấn Độ cũng có một hệ thống gần như tương tự, gọi là Vastu Shastra, cũng nói về hướng nhà, vị trí phòng ngủ, phòng bếp. Hai nền văn hóa cách nhau cả dãy Himalaya, gần như không giao thoa gì trong giai đoạn hình thành văn hóa, vậy mà lại đưa ra những nguyên tắc tương đồng đến bất ngờ. Khi hai nền văn minh độc lập cùng đi đến một kết luận giống nhau, đó thường không phải trùng hợp, mà là dấu hiệu cho thấy có một quy luật thật đang vận hành phía sau.

Công bằng mà nói, không phải nguyên tắc phong thủy nào cũng dựa trên cơ sở logic như vậy, có những điều chỉ đơn thuần là niềm tin được truyền miệng qua nhiều đời, đến mức người ta cứ làm theo mà không còn nhớ lý do gốc là gì . Vậy làm sao để phân biệt? Phương pháp cũng đơn giản thôi, với mỗi nguyên tắc, chỉ cần tự hỏi một câu, là nó có đang giải quyết một cảm giác thật của con người hay không. Nếu câu trả lời rõ ràng, thì đó là phần có cơ sở, còn nếu câu trả lời mơ hồ, thường đó chỉ là niềm tin văn hóa, có thể tôn trọng chứ không cần nghe theo.

Lấy một ví dụ quen thuộc, là nguyên tắc không đặt bàn thờ đối diện nhà vệ sinh. Nghe qua tưởng chỉ là chuyện tâm linh, nhưng thử hỏi, nó giải quyết cảm giác gì? Câu trả lời khá rõ, đó là cảm giác tôn nghiêm, sạch sẽ, không ai muốn không gian thờ cúng bị đặt cạnh nơi ô uế nhất trong nhà cả, kể cả người không theo tín ngưỡng nào cũng thấy hợp lý về mặt cảm xúc.

Một ví dụ khác, là nguyên tắc phải mua nhà đúng năm hợp tuổi mới làm ăn phát đạt. Thử hỏi câu tương tự, nó giải quyết cảm giác gì của con người trong không gian sống? Gần như không có câu trả lời, vì sự nghiệp phụ thuộc rất nhiều yếu tố khác, không liên quan trực tiếp đến năm tuổi. Đây là phần nên xếp vào niềm tin văn hóa, có thể tôn trọng, nhưng không cần đi tìm bằng chứng khoa học cho nó.

Phong thủy không phải thứ để tin mù quáng làm theo hết, mà cũng không phải thứ để gạt bỏ toàn bộ vì nghe có vẻ cũ kỹ, nó là một kho kinh nghiệm khổng lồ, được nhiều thế hệ, nhiều nền văn hóa độc lập cùng đúc kết lại. Phần nào lý giải được bằng thiết kế và tâm lý học thì đáng để tìm hiểu sâu, còn phần nào chỉ còn là nét đẹp văn hóa thì nên tôn trọng, không cần ép phải chứng minh. Trong nhà bạn hiện tại, có nguyên tắc phong thủy nào bạn đang làm theo mà chưa từng hỏi tại sao, không? Để lại bình luận cho mình biết với nhé